Kendi kendine sinyal üreten devrelere "osilatör"
denir. Böyle devrelere dışarıdan herhangi bir sinyal uygulanmaz.
Çıkışlarında sinüsoidal, kare, dikdörtgen, testere dişi gibi
sinyaller meydana getirirler. Aslında bir osilatör, kendi
giriş sinyalini kendi temin eden bir yükselteç devresidir.
Genel olarak osilatörler, sinüsoidal osilatörler ve sinüsoidal
olmayan osilatörler olmak üzere 2 sınıfa ayrılırlar. Sinüsoidal
osilatörler, çıkışında sinüsoidal sinyal, sinüsoidal olmayan
osilatörler ise kare, dikdörtgen, üçgen ve testere dişi gibi
sinyaller üretirler. Kare dalga üreten osilatörler devrelerine
aynı zamanda "multivibrator" adı verilir.
Şekil 3.26 - Temel Osilatör Blok Diyagramı |
Bir osilatör devresinin meydana getirdiği sinyallerin veya
osilasyonların (salınım) devam edebilmesi için Yükseltme,
Geri Besleme, Freakns Tespit Edici 'ye ihtiyaç vardır. Bir
osilatör devresinde çıkışın bir miktarı şekil 3.26 'da görüldüğü
gibi girişe geri beslenmesi gerekir. Devre kayıplarının önüne
geçebilmek için girişe geri beslenmesi gerekir. Devre kayıplarının
önüne geçebilmek ve osilasyonların devamlılığı için kullanılması
gereken geri besleme Pozitif geri besleme olmalıdır. Bir osilatörün
önceden belirlenecek bir frekansta osilasyon yapabilmesi için
bir frekans tespit ediciye ihtiyaç vardır. Bu frekans tespit
edici devre, filtre devresi olup istenen sinyalleri geçilip,
istenmeyenleri bastırır. Osilatör çıkışındaki sinyalin, genlik
ve frekansının sabit tutulabilmesi için, osilatör devresindeki
yükseltecin, çıkış yükü ve pozitif geri besleme için yeterli
kazancı sağlaması gerekir. Genellikle güç kazancının büyük
olması, giriş ve çıkış empedansının birbirine kolayca uydurulabileceği
tertip olarak emiteri ortak bağlantı olarak kullanılır.
Geri besleme, bir sistemde yüksek seviye noktasından alçak
seviye noktasına enerji transferidir. Geri besleme girişi
arttırıcı yönde ise pozitif, azaltıcı yönde ise negatif geri
beslemedir. Bir osilatörün ihtiyacı, pozitif geri beslemedir.
Bir osilatördeki geri besleme, frekans tespit edici devredeki
zayıflamayı dengeler.
Çıkışında sinüsoidal sinyal üreten osilatörler, alçak frekanslardan
(birkaç hertz), yüksek frekanslara (109 Hz) kadar sinyal üretirler.
Alçak frekans osilatör tiplerinde frekans tespit edici devre
için direnç ve kondansatörler kullanılıyor ise bu tip osilatörlere
"RC OSİLATÖRLER" adı verilir.
RC osilatörler, 20 Hz - 20KHz arasındaki ses frekans sahasında
geniş uygulama alanına sahiptir.
Şekil 3.27 - RC Osilatörün Blok Diyagramı |
Şekil 3.27 'deki blok diyagramda RC osilatörün blok diyagramı
gösterilmiştir. Blok diyagramda R-C devresi hem pozitif geri
beslemeyi, hem de frekans tespit edici devreyi sağlar.
Blok diyagramdaki yükselteç devresi, emiteri ortak yükselteç
devresi olduğu için A noktasındaki kollektör sinyali ile beyz
(base) üzerindeki sinyal 180° faz farklıdır. Sinyal, C1
üzerinden R1 üzerine (B noktası) uygulandığında
bir faz kaydırma meydana gelir. (Yaklaşık 60°) Faz kayma meydana
geldiği için genlikte de bir miktar azalma olur. B noktasındaki
sinyal C2 üzerinden R2 'ye uygulanır.
Böylece, yaklaşık 120° 'lik bir faz kayma meydana gelir ve
genlikte de azalma olur. C noktasındaki sinyal C3
üzerinden R3 'e uygulanırken (D noktası) 180° faz
kaydırmaya maruz kalır. 3 adet RC devresinin her biri 60°
faz kaydırıp toplam 180° 'lik faz kaydırmaya neden olmuştur.
D noktasındaki sinyal, transistörün beyzine uygulanan pozitif
geri besleme sinyalidir.
